تا به حال خرید یا سرمایهگذاریای انجام دادهاید که بعداً از خودتان بپرسید: «چرا چنین تصمیمی گرفتم؟» گاهی حتی با داشتن اطلاعات کافی، تصمیمهایی میگیریم که با اهداف و برنامههای مالیمان هماهنگ نیستند. بخشی از این اتفاق به شیوه پردازش اطلاعات در ذهن ما برمیگردد.
ذهن برای تصمیمگیری سریع، از میانبرهای فکری استفاده میکند. این میانبرها همیشه نتیجه درستی ندارند و ممکن است قضاوت ما را تحت تأثیر قرار دهند. شناخت خطاهای شناختی کمک میکند رفتار مالی خود را بهتر بشناسیم و آگاهانهتر تصمیم بگیریم.
۱. سوگیری تأییدی؛ وقتی فقط دلایل موافق را میبینیم
وقتی به یک انتخاب علاقهمند میشویم، ممکن است بیشتر به اطلاعاتی توجه کنیم که درستی آن را تأیید میکنند و شواهد مخالف را نادیده بگیریم.
برای مثال، فردی که قصد خرید سهام یک شرکت را دارد، فقط اخبار مثبت آن را دنبال میکند و از کنار گزارشهای نامطلوب یا ریسکهای فعالیت شرکت میگذرد. در چنین شرایطی، بررسی اطلاعات به تأیید تصمیمی تبدیل میشود که از قبل گرفتهایم.
برای کاهش این خطا، پیش از تصمیمگیری از خود بپرسیم: «چه اطلاعاتی میتواند نشان دهد برداشت من اشتباه است؟» بررسی دیدگاههای متفاوت، تصویر کاملتری پیش روی ما قرار میدهد.
۲. خطای هزینه ازدسترفته؛ وقتی گذشته، تصمیم امروز را هدایت میکند
گاهی صرفاً به این دلیل یک مسیر را ادامه میدهیم که قبلاً برای آن پول، زمان یا انرژی صرف کردهایم؛ حتی اگر چشمانداز آن دیگر با هدف ما هماهنگ نباشد.
برای مثال، ممکن است اشتراک خدمتی را که استفاده نمیکنیم تمدید کنیم، چون برای شروع استفاده از آن هزینه زیادی پرداختهایم. در سرمایهگذاری هم ممکن است تنها دلیل ادامه دادن، این جمله باشد: «تا اینجا خیلی برایش هزینه کردهام.»
پرسش راهگشا این است: «اگر امروز از ابتدا تصمیم میگرفتم، باز هم همین انتخاب را داشتم؟» هزینههای غیرقابلبازگشت نباید تنها مبنای تصمیم بعدی باشند. البته زیانده بودن یک سرمایهگذاری نیز بهتنهایی دلیل کافی برای خروج نیست؛ شرایط فعلی و چشمانداز آن باید دوباره بررسی شود.
۳. پیروی از جمع؛ وقتی انتخاب دیگران جای بررسی را میگیرد
وقتی اطرافیان درباره سود یک بازار صحبت میکنند، ممکن است احساس کنیم فرصتی در حال از دست رفتن است. این احساس میتواند ما را به خریدی سوق دهد که شناخت کافی از آن نداریم.
محبوبیت یک سرمایهگذاری، بهتنهایی نشانه مناسب بودن آن برای ما نیست. هدف، زمان موردنیاز برای سرمایهگذاری و میزان ریسکپذیری افراد متفاوت است. پیش از همراه شدن با جمع، بهتر است بپرسیم: «این انتخاب چه تناسبی با شرایط مالی من دارد؟»
چطور آگاهانهتر تصمیم بگیریم؟
- بین هیجان اولیه و اقدام مالی، فرصتی برای بررسی بگذاریم.
- دلایل موافق و مخالف تصمیم را بنویسیم.
- هدف، بودجه و میزان زیان قابلتحمل خود را مشخص کنیم.
- تصمیمهای گذشته را مرور کنیم و الگوهای تکرارشونده رفتارمان را بشناسیم.
قرار نیست همیشه بیخطا باشیم؛ اما میتوانیم با شناخت بهتر ذهن، تصمیمهای سنجیدهتری بگیریم. سواد مالی، علاوه بر شناخت بازارها و ابزارها، به شناخت رفتار خودمان هم نیاز دارد.
