صندوقهای سرمایهگذاری یکی از ستونهای اصلی بازار سرمایه در دنیا هستند. چه در بازارهای پیشرفته مانند ایالات متحده و اروپا و چه در اقتصادهای نوظهور، صندوقها امکان سرمایهگذاری غیرمستقیم، حرفهای و متنوع را برای سرمایهگذاران فراهم میکنند. اما پشت این ساختار ظاهراً ساده، نظامی پیچیده از مدیریت ریسک قرار دارد؛ نظامی که اگر بهدرستی طراحی و اجرا نشود، میتواند موجب زیان سرمایهگذاران و حتی ایجاد بحران مالی شود. مدیریت ریسک در صندوقها نهتنها عامل بقا و پایداری این نهادها است، بلکه نقش مهمی در ثبات کلی بازارهای مالی دارد.
ضرورت مدیریت ریسک در صندوقهای سرمایهگذاری
هدف اصلی یک صندوق سرمایهگذاری، کسب بازده متناسب با سطح ریسک و حفظ اعتماد سرمایهگذاران است. در غیاب سیستم مدیریت ریسک، حتی صندوقهایی با عملکرد عالی نیز ممکن است در شرایط بحرانی دچار ناتوانی در ایفای تعهدات شوند. تجربه بحران مالی ۲۰۰۸، سقوط بازار سهام در مارس ۲۰۲۰ در پی همهگیری کرونا، و حتی موارد کوچکتر در بازارهای نوظهور نشان داده است که نبود یا ضعف سیستم مدیریت ریسک میتواند به سرعت کل ساختار صندوق را با چالش مواجه کند.
ابزارها و روشهای مدیریت ریسک در صندوقها
۱. ارزش در معرض ریسک (Value at Risk – VaR)
VaR یکی از شناختهشدهترین ابزارهای کمی مدیریت ریسک است. این مدل مشخص میکند که در یک دوره زمانی مشخص (مثلاً یک روز یا یک ماه) و با سطح اطمینان معین (مثلاً ۹۵ یا ۹۹ درصد)، حداکثر زیان احتمالی چقدر است. بسیاری از صندوقها بر پایه VaR، محدودیتهایی برای سرمایهگذاری در هر دارایی یا صنعت تعریف میکنند.
۲. تحلیل سناریو و استرستست (Stress Testing)
در این روش، صندوق بررسی میکند اگر شرایط شدید و غیرعادی در بازار رخ دهد (مثل سقوط ناگهانی سهام، افزایش نرخ بهره، کاهش شدید قیمت نفت یا بحران نقدینگی)، ارزش داراییهای صندوق چه تغییری خواهد کرد. در صندوقهای بینالمللی، طبق قوانین جدید کمیسیون بورس آمریکا (SEC Rule 18f-4)، صندوقهایی که از ابزار مشتقه استفاده میکنند ملزم به اجرای برنامه مدیریت ریسک مشتقه و استرستست مستمر هستند.
۳. تنوعبخشی پیشرفته
تنوعبخشی فقط به معنی خرید چند سهم مختلف نیست. در صندوقهای حرفهای تنوع بر اساس معیارهای زیر انجام میشود:
- کلاس دارایی (سهام، اوراق بدهی، کالا، ارز)
- جغرافیا (داخلی و بینالمللی)
- صنایع و بخشهای اقتصادی
- نرخ بهره و سررسید اوراق
- نوع و درجه اعتباری ناشر اوراق بدهی
تنوعبخشی صحیح باعث کاهش ریسک غیرسیستماتیک میشود.
۴. سیستمهای هشدار زودهنگام
این سیستمها با استفاده از نرمافزارهای تحلیلی، بهطور لحظهای موارد زیر را رصد میکنند:
- کاهش شدید نقدشوندگی داراییها
- افزایش نوسان قیمت واحدهای صندوق
- افزایش غیرعادی درخواستهای ابطال واحدها
- تغییرات شدید در NAV
در صورت مشاهده علائم هشدار، اقدامات اصلاحی انجام میشود تا از گسترش بحران جلوگیری گردد.
ریسکهای اصلی تهدیدکننده صندوقهای سرمایهگذاری
الف) ریسک بازار
ناشی از نوسانات قیمت داراییها (سهام، طلا، نرخ بهره و…) است. نمونه تاریخی این ریسک، سقوط بیش از ۳۰ درصدی شاخص S&P 500 در مارس ۲۰۲۰ بوده است. صندوقهایی که از ابزارهای پوشش ریسک مثل قرارداد اختیار فروش یا اوراق خزانه استفاده کرده بودند، آسیب کمتری دیدند.
ب) ریسک نقدشوندگی
زمانی رخ میدهد که صندوق قادر نباشد واحدهای سرمایهگذاری را در زمان مقرر ابطال کرده و وجه نقد در اختیار سرمایهگذار قرار دهد. این ریسک معمولاً زمانی ایجاد میشود که بخشی از داراییها نقدشونده نیست یا تعداد بالایی از سرمایهگذاران همزمان درخواست ابطال ثبت میکنند.
ج) ریسک اعتباری
مربوط به احتمال نکول ناشر اوراق بدهی است. اگر صندوق در اوراق شرکتی سرمایهگذاری کرده باشد و آن شرکت قادر به پرداخت سود یا اصل بدهی نباشد، ارزش دارایی صندوق کاهش مییابد.
د) ریسک تمرکز
سرمایهگذاری بخش زیادی از دارایی صندوق در یک صنعت، شرکت یا نوع خاصی از دارایی، باعث افزایش ریسک تمرکز میشود.
ه) ریسک عملیاتی و نهادی
ریسک ناشی از خطای انسانی، نقص در سیستمهای نرمافزاری، ضعف در کنترل داخلی یا حتی تخلف و تقلب است. مثال آن، اشتباه در ارزشگذاری داراییها یا عدم ثبت صحیح معاملات در سیستم است.
چرا سرمایهگذاری در صندوقها همچنان منطقی است؟
با وجود ریسکها، دلیل اصلی اقبال سرمایهگذاران به صندوقها، قابلیت کنترل و مدیریت همین ریسکها است. این مزایا موجب میشود صندوقها همچنان انتخاب اول بسیاری از سرمایهگذاران باشند:
۱. مدیریت حرفهای داراییها
تصمیمهای سرمایهگذاری توسط تحلیلگران و مدیران متخصص اتخاذ میشود که از مدلهای مالی، گزارشهای اقتصادی و ابزارهای مدیریت ریسک استفاده میکنند.
۲. کاهش ریسک از طریق تنوعبخشی
سرمایه فرد میان چندین دارایی توزیع میشود و احتمال زیان شدید کاهش مییابد.
۳. شفافیت و نظارت قانونی
صندوقها ملزم به ارائه اطلاعات منظم در مورد NAV، بازده، ترکیب داراییها و هزینهها هستند.
۴. امکان تطبیق با سطح ریسکپذیری
وجود انواع صندوقها (سهامی، مختلط، با درآمد ثابت، طلا، املاک و…) باعث میشود سرمایهگذار بتواند گزینهای متناسب با ریسکپذیری خود انتخاب کند.
جمعبندی
مدیریت ریسک در صندوقهای سرمایهگذاری، نه یک انتخاب، بلکه ضرورت اصلی برای بقا و موفقیت این نهادها در بازار سرمایه است. استفاده از ابزارهایی مانند VaR، استرستست، تنوعبخشی، نظارت سیستمی و کنترل نقدشوندگی، باعث شده صندوقها حتی در دوران بحرانهای مالی نیز عملکرد قابل قبول و قابل اتکایی داشته باشند. تجربه بازارهای پیشرفته نشان میدهد هرجا صندوقها رشد کردهاند، عمق بازار سرمایه و مشارکت عمومی نیز افزایش یافته است.وقهای سرمایهگذاری سرمایهگذاری میکند. هدف، کاهش ریسک از طریق تنوعبخشی بیشتر است.
